Sana’a: Starodawny Klejnot Jemenu na Wyżynach Arabskich

Sana’a: Starodawny Klejnot Jemenu na Wyżynach Arabskich

Sana’a, uśpiona wśród majestatycznych szczytów gór Jemenu, jest miastem o niezrównanej historii i architekturze, które od wieków tętni życiem na Półwyspie Arabskim. Jako stolica Jemenu, stanowi polityczne, kulturowe i historyczne serce kraju, a jej położenie na wysokości około 2200 metrów nad poziomem morza czyni ją jedną z najwyżej położonych stolic świata. Niestety, w ostatnich latach jej blask przyćmił cień konfliktu, który na nowo zdefiniował jej losy. Mimo to, Sana’a pozostaje świadectwem niezwykłej ludzkiej pomysłowości, odporności i głębokiego dziedzictwa, które przenika każdy jej zaułek.

Geograficzne usytuowanie Sany jest kluczowe dla zrozumienia jej historycznego znaczenia. Leżąca w żyznej kotlinie, otoczona suchymi, ale imponującymi pasmami górskimi, przez wieki była strategicznym punktem na szlakach handlowych łączących Morze Czerwone z wnętrzem Półwyspu Arabskiego oraz dalej, z Afryką i Azją. To właśnie ta dogodna lokalizacja przyczyniła się do jej rozkwitu jako ważnego centrum wymiany towarowej i kulturowej. Dziś, choć globalne szlaki handlowe zmieniły swój bieg, Sana’a nadal jest największym miastem Jemenu, zamieszkałym przez blisko 3 miliony ludzi (szacunkowo, biorąc pod uwagę dynamiczne zmiany demograficzne związane z konfliktem), i pomimo trudności, wciąż pełni rolę nieformalnego centrum administracyjnego i kulturalnego, będąc pod kontrolą ruchu Huti.

Jej znaczenie kulturowe jest bezdyskusyjne. Stare Miasto Sany, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1986 roku, jest żywym muzeum, w którym każdy kamień opowiada historię. Charakterystyczne domy-wieże z cegły mułowej, liczące nawet kilkanaście pięter, zdobione misternymi wzorami i białymi gipsowymi ornamentami, są ikoną architektury jemeńskiej. To tutaj wciąż kultywuje się tradycje sięgające tysięcy lat, a codzienne życie mieszkańców jest nierozerwalnie związane z bogatym dziedzictwem islamskim i przedislamskim.

Starożytne Korzenie i Kwitnące Imperia: Przez Wieki Historii Sany

Historia Sany to epopeja, która rozciąga się na ponad dwa tysiąclecia, czyniąc ją jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miast na świecie. Legenda głosi, że miasto zostało założone przez Sema, syna Noego, co symbolizuje jej antyczne korzenie i głębokie zakorzenienie w mitologii regionu. Pierwsze pisemne wzmianki o Sanie pojawiają się w inskrypcjach datowanych na I wiek naszej ery, gdy była częścią królestwa Saby i Himjaru – potężnych preislamskich cywilizacji kontrolujących szlaki handlowe kadzidła i mirry.

Wpływy preislamskie i islamska złotą erą

Pod panowaniem Himjarytów, Sana’a stała się ważnym ośrodkiem politycznym i kulturowym. W VI wieku naszej ery miasto znalazło się pod panowaniem Aksumitów (z dzisiejszej Etiopii), którzy zbudowali tam monumentalną katedrę Al-Qalis, będącą w owym czasie jedną z największych w regionie. Po Aksumitach, na krótko, kontrolę nad Saną przejęli Persowie Sasanidzi, aż wreszcie, w VII wieku, dotarł tu islam.

Wraz z przyjęciem islamu Sana’a weszła w swój złoty wiek. To tutaj, zgodnie z przekazami, sam prorok Mahomet polecił zbudować Wielki Meczet (Al-Jami’ al-Kabir), czyniąc go jednym z najstarszych i najważniejszych meczetów w historii islamu. Miasto stało się kwitnącym centrum nauki, sztuki i handlu, przyciągając uczonych, kupców i pielgrzymów z całego świata islamu. Rozbudowywano infrastrukturę, wznoszono imponujące budowle, a unikalna architektura z gliny i kamienia zaczęła nabierać swoich charakterystycznych cech.

Od imperiów do republiki: Przełomy w XX wieku

Po wiekach panowania różnych dynastii islamskich, w tym Abbasydów, Fatymidów i Ajjubidów, Sana’a znalazła się pod wpływem, a później bezpośrednim panowaniem Imperium Osmańskiego. Osmani rządzili Jemenem (z przerwami) od XVI do początku XX wieku, co pozostawiło wyraźne ślady w architekturze i kulturze miasta, zwłaszcza w Starym Mieście, gdzie można dostrzec wpływy tureckie obok rodzimych stylów.

XX wiek przyniósł Sanie serię dramatycznych zmian. Po upadku Imperium Osmańskiego, Sana’a stała się stolicą niezależnego Królestwa Jemenu. W 1962 roku, w wyniku rewolucji, monarchia została obalona, a Sana’a ogłoszona stolicą nowo powstałej Jemeńskiej Republiki Arabskiej (Jemen Północny). Okres ten był naznaczony wojną domową i niestabilnością. Przełomowym momentem było zjednoczenie Jemenu w 1990 roku, kiedy to Jemen Północny i Jemen Południowy (była Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu ze stolicą w Adenie) połączyły się w Republikę Jemenu, a Sana’a została uznana za jej jedyną stolicę.

Współczesne oblicze: Cień konfliktu

Ostatnia dekada, a zwłaszcza okres od 2014 roku, stanowi najtrudniejszy rozdział w historii Sany. Miasto stało się epicentrum trwającego konfliktu, w którym kontrolę przejęli bojownicy Huti. Sana’a doświadczyła intensywnych bombardowań i zniszczeń, szczególnie jej zabytkowa część, co doprowadziło do umieszczenia Starego Miasta na liście dziedzictwa w zagrożeniu. Konflikt ten nie tylko zniszczył infrastrukturę i dziedzictwo, ale także drastycznie pogorszył warunki życia mieszkańców, prowadząc do jednej z największych katastrof humanitarnych na świecie. Mimo tych tragicznych wydarzeń, Sana’a niezmiennie pozostaje symbolem jemeńskiej tożsamości i niezłomności.

Architektoniczna Perła i Dziedzictwo UNESCO: Urbanistyka i Kultura Sany

Sana’a to miasto, które oddycha historią, a jej puls bije w rytmie tradycyjnej architektury i bogatego dziedzictwa kulturowego. Stare Miasto Sany, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jest esencją tej unikalności. Ograniczone przez starożytne mury, których wysokość sięgała nawet do 9 metrów (choć dziś częściowo zniszczone), stanowi labirynt wąskich uliczek, które prowadzą do ponad 100 meczetów, 12 łaźni parowych (hammamów) i tysięcy charakterystycznych domów-wież.

Domy-wieże: Architektoniczne cuda z gliny

Najbardziej rozpoznawalnym elementem krajobrazu Sany są jej wielopiętrowe, nierzadko siedmio- czy ośmiokondygnacyjne domy zbudowane z suszonej cegły mułowej (adobe), kamienia i tynku. Te pionowe struktury, często pochodzące sprzed XI wieku, są przykładem geniuszu lokalnych budowniczych, którzy potrafili tworzyć imponujące i funkcjonalne budowle w trudnych warunkach klimatycznych. Parter często służył jako stajnia lub magazyn, wyższe piętra jako pomieszczenia mieszkalne, a najwyższe piętro, zwane *mafraj*, było miejscem spotkań towarzyskich i relaksu, oferującym widoki na panoramę miasta.

Domy te charakteryzują się misternymi zdobieniami z białego gipsu, przypominającymi lukrowane torty, oraz kolorowymi oknami z witrażami (qamariyyat), które wpuszczają do wnętrza rozproszone, barwne światło. Każdy detal, od geometrycznych wzorów po rzeźbione drzwi, opowiada historię rzemiosła przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Urbanistyka Starego Miasta jest przemyślana – wąskie uliczki zapewniają cień i chłód, a wewnętrzne dziedzińce oferują prywatność i spokój.

Wielki Meczet i Brama Jemenu: Serce Starego Miasta

W samym sercu Starego Miasta znajduje się Meczet Dżamija el Kabir (Al-Jami’ al-Kabir), często określany jako Wielki Meczet. Jest to jeden z najstarszych meczetów islamu, z historią sięgającą VII wieku, kiedy to miał zostać zbudowany na polecenie proroka Mahometa. Przez wieki był wielokrotnie rozbudowywany i modyfikowany, co widoczne jest w jego architekturze łączącej różne style. Meczet ten, z jego imponującymi minaretami i przestronnymi dziedzińcami, jest nie tylko miejscem kultu, ale także ważnym ośrodkiem historycznym i architektonicznym.

Inną ikoniczną budowlą jest Bab al-Yemen (Brama Jemenu), jedna z głównych i najbardziej rozpoznawalnych bram do Starego Miasta. Ta monumentalna brama, datowana na IX wiek (choć obecna konstrukcja w dużej mierze pochodzi z XVIII wieku), jest symbolem Sany. Za jej murami rozciąga się labirynt Solnego Rynku (Souq al-Milh), tętniącego życiem bazaru, gdzie od wieków kupcy oferują lokalne produkty: przyprawy, tkaniny, biżuterię ze srebra, kadzidła, a także słynną sztylety *jambiya* z zakrzywionym ostrzem, będące nieodłącznym elementem męskiego stroju.

Kultura Sany: Tradycje, sztuka i smaki

Dziedzictwo kulturowe Sany to nie tylko architektura. To także bogactwo tradycji, które są głęboko zakorzenione w życiu codziennym mieszkańców. Rękodzieło odgrywa kluczową rolę, od misternych wyrobów ze srebra, przez kolorowe tkaniny, po unikalne wyroby skórzane. Tradycyjna muzyka i taniec, takie jak męski taniec *al-bar’a*, są nieodłącznym elementem uroczystości rodzinnych i świąt, podkreślając silne więzi społeczne.

Kuchnia Sany to feeria smaków i aromatów. Narodowym daniem Jemenu jest *Saltah*, gęsty, aromatyczny gulasz mięsno-warzywny podawany z lokalnym chlebem, takim jak *malawah* (płaski, warstwowy chleb) czy *lahoh* (miękki, gąbczasty placek). W kuchni jemeńskiej dominują aromatyczne przyprawy, takie jak kardamon, kurkuma, kumin i kolendra. Ceremionę picia kawy, która ma w Jemenie swoje korzenie (uprawa kawy w Jemenie jest jedną z najstarszych na świecie), otacza specjalny rytuał. Ważnym elementem kultury, choć kontrowersyjnym, jest również żucie liści *qatu*, rośliny o łagodnych właściwościach psychoaktywnych, co jest powszechną praktyką społeczną i często tematem dyskusji o wpływie na gospodarkę i zdrowie.

Mimo trwającego konfliktu, mieszkańcy Sany z dumą pielęgnują swoje dziedzictwo, wierząc, że jego siła pomoże miastu przetrwać obecne trudności i odzyskać dawny blask.

Ludność i Społeczeństwo Sany: Dynamika i Tradycje w Cieniu Konfliktu

Sana’a, jako największe miasto Jemenu, jest tyglem, w którym spotykają się różne plemiona, klany i tradycje, tworząc unikalną mozaikę społeczną. Przed konfliktem miasto dynamicznie się rozwijało; jego populacja rosła w tempie około 7% rocznie, co czyniło Sanę jednym z najszybciej rozwijających się miast na świecie. Z około 1,7 miliona mieszkańców w 2004 roku, szacowano, że do 2025 roku jej populacja mogłaby przekroczyć 3 miliony. Niestety, trwający konflikt zbrojny drastycznie zmienił tę dynamikę, prowadząc do masowych przesiedleń, ale także napływu ludności z obszarów wiejskich szukających schronienia.

Struktura ludności i wyzwania demograficzne

Większość mieszkańców Sany to etniczni Arabowie, którzy w ogromnej mierze wyznają islam. W Jemenie dominują dwie główne gałęzie islamu: sunnizm (szczególnie w południowej części kraju) i zajdyzm (gałąź szyizmu, dominująca na północy, skąd wywodzi się ruch Huti). Sana’a historycznie była centrum zajdyzmu, co ma istotne znaczenie w kontekście obecnego konfliktu. Mimo pozornej jednorodności, w mieście spotkać można przedstawicieli różnych plemion, z których każde wnosi swoje specyficzne tradycje i dialekty.

Szybki wzrost populacji, zarówno przed konfliktem, jak i w jego trakcie (w wyniku wewnętrznych przesiedleń), stawia przed miastem ogromne wyzwania. Przeludnienie prowadzi do problemów z dostępem do podstawowych usług: wody, kanalizacji, energii elektrycznej, opieki zdrowotnej i edukacji. Infrastruktura, już nadwyrężona latami niedoinwestowania i korupcji, uległa dalszej degradacji w wyniku działań wojennych. Braki w zaopatrzeniu w wodę są szczególnie dotkliwe, ponieważ Sana’a czerpie wodę z głębokich studni, a poziom wód gruntowych stale się obniża.

Tradycje i życie codzienne w obliczu kryzysu

Mimo niespotykanych trudności, mieszkańcy Sany z zadziwiającą odpornością podtrzymują swoje tradycje i wartości. Gościnność, silne więzi rodzinne i społeczne, a także głęboka religijność stanowią fundament ich codziennego życia. Islam przenika każdy aspekt egzystencji, od pięciu codziennych modlitw, przez obchody religijne (jak Eid al-Fitr czy Eid al-Adha), po zasady ubioru i zachowania. Podczas Ramadanu, miesiąca postu, życie w mieście zmienia swój rytm – dni są spokojniejsze, wieczory zaś tętnią życiem, gdy rodziny i przyjaciele spotykają się na wspólnych posiłkach po zachodzie słońca.

Kultura *qat*, czyli codzienne żucie liści drzewa *Catha edulis*, pozostaje wszechobecną tradycją społeczną, choć jej wpływ na gospodarkę i zdrowie publiczne jest złożony. Popołudnia spędza się często w gronie przyjaciół i rodziny, żując *qat* i prowadząc rozmowy. Ta praktyka, choć często krytykowana, jest dla wielu sposobem na odprężenie i utrzymanie więzi społecznych w trudnych czasach.

W obliczu trwającego kryzysu humanitarnego, który dotyka ponad 80% populacji Jemenu, mieszkańcy Sany polegają na sieciach rodzinnych i pomocy humanitarnej. Brak dostępu do żywności, czystej wody i leków jest codziennością. Mimo to, widać determinację w zachowaniu dziedzictwa kulturowego – dzieci nadal uczą się w szkołach (choć często bez podstawowych środków do nauki), a rzemieślnicy, jeśli tylko mogą, kontynuują swoją pracę, tworząc piękne przedmioty, które są świadectwem nieugiętego ducha Sany.

Gospodarka w Cieniu Konfliktu: Wyzwania i Odporność Sany

Gospodarka Sany, podobnie jak całego Jemenu, znajduje się w stanie głębokiego kryzysu, będącego bezpośrednim skutkiem trwającego konfliktu zbrojnego. Przed 2014 rokiem, Sana’a była centrum gospodarczym Jemenu, opierającym się na handlu, rzemiośle, rolnictwie (zwłaszcza uprawie *qatu* i kawy) oraz usługach publicznych, jako stolica kraju. Dziś, te filary są poważnie osłabione, a miasto funkcjonuje w realiach gospodarki wojennej, gdzie przetrwanie jest priorytetem.

Tradycyjne sektory i ich degradacja

Historycznie, handel był siłą napędową Sany. Jej strategiczne położenie na szlakach handlowych uczyniło ją centrum wymiany towarowej. Dziś, choć Souq al-Milh nadal funkcjonuje, jego zakres działania jest ograniczony przez blokady, trudności w imporcie i znaczący spadek siły nabywczej ludności. Produkcja lokalna, zwłaszcza rzemieślnicza (srebrnictwo, tkactwo, produkcja sztyletów *jambiya*), boryka się z brakiem surowców, energii elektrycznej i kurczącymi się rynkami zbytu, zarówno lokalnymi, jak i turystycznymi (turystyka praktycznie zanikła).

Rolnictwo, choć stanowi podstawę utrzymania dużej części społeczeństwa jemeńskiego, w Sanie skupiało się głównie na uprawie *qatu* na okolicznych terenach. Niestety, uprawa *qatu*, pochłaniająca ogromne ilości wody, jest często postrzegana jako czynnik pogłębiający kryzys wodny w regionie, zamiast przyczyniać się do bezpieczeństwa żywnościowego. Uprawa innych roślin spożywczych jest niewystarczająca, co w połączeniu z ograniczonym importem, prowadzi do powszechnej *niepewności żywnościowej* – około 17 milionów Jemeńczyków, w tym wielu mieszkańców Sany, zmaga się z brakiem dostępu do wystarczającej ilości żywności.

Sektor publiczny, który przed konfliktem odpowiadał za około 40% zatrudnienia w Sanie (poprzez administrację rządową, szpitale, szkoły), jest obecnie w stanie rozkładu. Wiele instytucji nie wypłaca regularnie pensji, co zmusza ludzi do szukania innych źródeł dochodu, często w sektorze nieformalnym.

Wyzwania ekonomiczne i walutowe

Jemeński rial (YER) jest oficjalną walutą, ale jego wartość dramatycznie spadła na skutek hiperinflacji. Konflikt doprowadził do powstania dwóch de facto odrębnych systemów monetarnych – jeden w obszarach kontrolowanych przez rząd (z siedzibą w Adenie), gdzie drukowane są nowe banknoty, i drugi w obszarach kontrolowanych przez Huti (w tym Sana’a), gdzie te banknoty są zakazane. Ta sytuacja komplikuje handel, utrudnia transfery pieniężne i pogłębia kryzys ekonomiczny. Ceny podstawowych towarów gwałtownie rosną, a dostępność pieniądza jest ograniczona.

Sektor nieformalny, obejmujący różnorodne, często drobne działalności gospodarcze funkcjonujące poza oficjalnymi rejestrami i regulacjami, zyskał na znaczeniu. Szacuje się, że obejmuje on około 32% rynku pracy, stanowiąc bufor bezpieczeństwa dla wielu rodzin pozbawionych innych źródeł dochodu. Jest to jednak sektor niestabilny, niezapewniający świadczeń socjalnych ani długoterminowego bezpieczeństwa finansowego.

Rola pomocy humanitarnej

W obliczu załamanej gospodarki i masowego ubóstwa, Sana’a, podobnie jak inne części Jemenu, jest w dużej mierze uzależniona od pomocy humanitarnej. Organizacje międzynarodowe i pozarządowe dostarczają żywność, wodę, leki i schronienie, starając się zapobiec katastrofie na jeszcze większą skalę. Jednak skala potrzeb jest tak ogromna, że pomoc ta, choć kluczowa, nie jest w stanie w pełni zaspokoić podstawowych potrzeb wszystkich mieszkańców.

Gospodarka Sany jest obecnie głównie gospodarką przetrwania. Perspektywy na odbudowę są mgliste dopóki nie zostanie osiągnięty trwały pokój. Wtedy jednak wyzwania będą równie ogromne – konieczne będzie odbudowanie infrastruktury, stabilizacja waluty, stworzenie miejsc pracy i przywrócenie zaufania inwestorów.

Infrastruktura i Transport: Nawigacja po Mieście w Czasach Kryzysu

Infrastruktura transportowa Sany, niegdyś dynamicznie rozwijająca się, obecnie stoi w obliczu ogromnych wyzwań związanych z trwającym konfliktem. Mimo to, miasto zachowuje podstawowe elementy swojego systemu komunikacyjnego, które umożliwiają przemieszczanie się mieszkańcom w codziennym życiu.

Międzynarodowy Port Lotniczy Sana’a: Zablokowany Węzeł

Międzynarodowy Port Lotniczy Sana’a (ICAO: OYSN, IATA: SAH) był niegdyś kluczowym węzłem lotniczym dla Jemenu, obsługującym połączenia z Bliskim Wschodem, Afryką Północną i Europą. Był to główny punkt dostępu dla pasażerów i towarów. Niestety, od 2016 roku lotnisko jest w dużej mierze zablokowane i kontrolowane przez siły Huti, a koalicja pod przewodnictwem Arabii Saudyjskiej nałożyła ścisłe restrykcje na ruch lotniczy. Sporadycznie, za zgodą koalicji, lądują tam samoloty humanitarne ONZ, przewożące pomoc lub ewakuujące rannych. Dla większości Jemeńczyków i obcokrajowców podróżujących do i z Jemenu, jedyną opcją lotniczą jest lotnisko w Adenie (na południu) lub Seiyun, co wiąże się z długą i niebezpieczną podróżą lądową do Sany.

Ta blokada lotnicza ma katastrofalne skutki dla gospodarki i dostępu do pomocy. Utrudnia import kluczowych produktów, takich jak leki, i uniemożliwia tysiącom Jemeńczyków podróżowanie w celu leczenia za granicą, studiów czy pracy.

Komunikacja Miejska: Taksówki i D’bab

Wewnątrz Sany, transport publiczny opiera się głównie na taksówkach i minibusach, zwanych lokalnie *d’bab* (liczba mnoga od *dabba*).

* Taksówki: Są powszechne i relatywnie łatwo dostępne, choć ich liczba i stan techniczny mogły ulec pogorszeniu w wyniku konfliktu. Są popularnym wyborem do szybkich, bezpośrednich podróży po mieście. Należy zawsze negocjować cenę przed rozpoczęciem kursu, ponieważ taksometry nie są powszechnie używane.
* D’bab (Minibusy): To kręgosłup publicznego transportu w Sanie. Są to małe vany, często przeładowane, które kursują na stałych trasach, choć ich elastyczność pozwala na zatrzymywanie się na życzenie. Są znacznie tańsze niż taksówki i stanowią główny środek transportu dla większości mieszkańców. Ich dostępność i niska cena sprawiają, że są niezastąpione w codziennych dojazdach do pracy, szkół i na bazary.

Stan dróg w Sanie, zwłaszcza poza głównymi arteriami, jest często słaby. Utrzymanie infrastruktury jest utrudnione przez brak funduszy i trwający konflikt. Mimo to, siatka drogowa, choć miejscami uszkodzona, nadal funkcjonuje, pozwalając na komunikację wewnątrz miasta i z najbliższymi okolicami.

Sana’a była również punktem wyjścia dla połączeń autokarowych z innymi miastami Jemenu, takimi jak Aden, Hodeida czy Taiz. Obecnie te połączenia są bardzo ograniczone, niebezpieczne, a często niemożliwe ze względu na linie frontu, punkty kontrolne i zniszczone drogi. Podróżowanie między jemeńskimi miastami stało się długie, wyczerpujące i obarczone wysokim ryzykiem.

Cały system transportowy w Sanie odzwierciedla ogólny stan miasta – jest funkcjonalny na podstawowym poziomie dzięki odporności mieszkańców, ale poważnie osłabiony przez lata konfliktu, co znacznie ogranicza mobilność i dostęp do kluczowych usług.

Sana’a Dzisiaj: Kontekst Bezpieczeństwa i Perspektywy na Przyszłość

Aktualna sytuacja w Sanie jest niezwykle złożona i niestety, bardzo niebezpieczna. Od 2014 roku miasto znajduje się pod kontrolą ruchu Huti i jest centralnym punktem konfliktu, który ogarnął cały Jemen. To sprawia, że Sana’a jest jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie dla podróżnych, a nawet dla mieszkańców.

Aktualna Sytuacja Polityczna i Bezpieczeństwa

Sana’a jest faktyczną stolicą kontrolowaną przez Houthich, którzy sprawują tam pełną władzę administracyjną i wojskową. Miasto jest regularnie celem nalotów lotniczych koalicji pod przewodnictwem Arabii Saudyjskiej, choć ich intensywność bywa zmienna. Walki lądowe często toczą się na obrzeżach miasta, ale ryzyko ataków rakietowych, dronów, snajperów oraz potyczek wewnętrznych pozostaje realne. Infrastruktura miejska, w tym szpitale, szkoły i sieci wodociągowe, jest w dużej mierze zniszczona lub poważnie uszkodzona. Dostęp do podstawowych usług, takich jak prąd, czysta woda czy paliwo, jest sporadyczny i często zależy od dostaw humanitarnych.

Napięcia polityczne są wszechobecne, a środowisko jest wysoce niestabilne. Istnieje ryzyko porwań, arbitralnych zatrzymań, a także zagrożenie terroryzmem ze strony grup ekstremistycznych, które również działają w regionie. Brak rządów prawa i obecność wielu uzbrojonych frakcji dodatkowo komplikują sytuację.